आजच्या डिजिटल आणि इंटरनेट बँकिंगच्या युगात नवीन बँक खाते उघडणे अत्यंत सोपे झाले आहे. बँकांच्या विविध आकर्षक ऑफर्स, कॅशबॅक आणि सुलभ प्रक्रियेमुळे अनेक नागरिक एकापेक्षा जास्त बँकांमध्ये खाती उघडतात. नोकरदार वर्गाचे पगार खाते वेगळे असते, तर बचतीसाठी आणि घरखर्चासाठी वेगळी खाती वापरली जातात. (bank accounts) मात्र, कायदेशीरदृष्ट्या एका व्यक्तीला किती खाती उघडण्याची परवानगी आहे आणि आर्थिक शिस्तीच्या दृष्टीने किती खाती असणे फायदेशीर ठरते, याचा सविस्तर आढावा खालीलप्रमाणे आहे.
बँक खाते उघडण्याबाबत कायदेशीर मर्यादा काय आहे सर्वप्रथम सर्वसामान्य नागरिकांच्या मनातील एक मोठी भीती दूर करणे आवश्यक आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) आणि भारतीय बँकिंग नियमांनुसार, एका व्यक्तीने किती बँक खाती उघडावीत यावर कोणतीही कायदेशीर मर्यादा नाही. तुम्ही तुमच्या गरजेनुसार एकाच बँकेत किंवा वेगवेगळ्या बँकांमध्ये हवी तितकी बचत किंवा चालू खाती उघडण्यास पूर्णपणे स्वतंत्र आहात. कायदा तुम्हाला याबाबतीत कोणतीही सक्ती करत नाही.
तज्ज्ञांच्या मते आर्थिक नियोजनासाठी २ ते ३ बँक खाती सर्वोत्तम जरी कायद्याने अमर्याद खाती उघडण्याची सूट दिली असली, (bank accounts) तरी वैयक्तिक वित्त तज्ज्ञांच्या मते, पैशांचे उत्तम नियोजन आणि सोयीसाठी एका सामान्य व्यक्तीकडे फक्त २ ते ३ बँक खाती असणे सर्वात योग्य मानले जाते. या खात्यांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे असावे:
१. पगार आणि खर्च खाते : या खात्यामध्ये तुमचा मासिक पगार किंवा व्यवसायातून येणारे उत्पन्न जमा व्हावे. (bank accounts) तसेच, दैनंदिन घरखर्च, किराणा, वीज बिल आणि कर्जाचे हप्ते (EMI) भरण्यासाठी याच खात्याचा वापर करावा.
२. बचत आणि गुंतवणूक खाते : हे खाते केवळ भविष्यातील आर्थिक उद्दिष्टे आणि गुंतवणुकीसाठी राखून ठेवावे. या खात्याचे डेबिट कार्ड वापरणे किंवा ते यूपीआय (UPI) ॲप्सना जोडणे टाळावे, जेणेकरून बचतीचे पैसे विनाकारण खर्च होणार नाहीत.
३. आपत्कालीन निधी खाते : अचानक उद्भवणारे वैद्यकीय संकट, नोकरी जाणे किंवा इतर तातडीच्या गरजांसाठी किमान ६ महिन्यांच्या खर्चाचा निधी या तिसऱ्या खात्यात सुरक्षित ठेवावा.
गरजेपेक्षा जास्त बँक खाती ठेवण्याचे ५ मोठे तोटे आर्थिक साक्षरतेचा विचार करता, गरजेपेक्षा जास्त (उदा. ४ ते ६ किंवा त्याहून अधिक) बँक खाती असण्याचे खालीलप्रमाणे गंभीर तोटे होऊ शकतात:
१. किमान शिल्लक राखण्याचा ताण: आजकाल बहुतांश खाजगी आणि सरकारी बँकांमध्ये खात्यात दरमहा ठराविक किमान रक्कम ठेवणे बंधनकारक असते. अनेक खाती असल्यास सर्व खात्यांमध्ये ही रक्कम टिकवून ठेवणे कठीण होते. शिल्लक कमी झाल्यास बँका मोठा दंड आकारतात, ज्यामुळे तुमचेच पैसे कापले जातात.
२. लपलेले वार्षिक शुल्क : प्रत्येक बँक खात्यासोबत काही छुपे आणि वार्षिक खर्च जोडलेले असतात. यामध्ये डेबिट कार्डचे वार्षिक नूतनीकरण शुल्क, त्रैमासिक एसएमएस (SMS) अलर्ट शुल्क आणि इतर सेवा शुल्कांचा समावेश होतो. खात्यांची संख्या जास्त असल्यास हा वार्षिक खर्च हजारो रुपयांच्या घरात जातो.
३. खाते निष्क्रिय कोणताही व्यवहार (ठेव किंवा काढणे) झाला नाही, तर बँक ते खाते ‘निष्क्रिय’ किंवा ‘सुप्त’ श्रेणीत टाकते. असे खाते पुन्हा सुरू करण्यासाठी ग्राहकाला बँकेत जाऊन पुन्हा एकदा संपूर्ण केवायसी (KYC) प्रक्रिया करावी लागते, ज्यामध्ये मोठा वेळ वाया जातो.
४. सायबर सुरक्षा आणि फसवणुकीचा धोका: आजच्या डिजिटल युगात सायबर गुन्हेगारीचे प्रमाण वाढले आहे. अनेक खाती असल्यास सर्वांचे पासवर्ड, नेट बँकिंगचे तपशील आणि डेबिट कार्ड सुरक्षित ठेवणे कठीण होते. सर्व खात्यांच्या व्यवहारांवर बारीक लक्ष ठेवणे शक्य न झाल्याने फसवणूक झाल्यास ती लवकर लक्षात येत नाही.
५. उत्पन्नाचा हिशोब आणि कर नियोजनात अडचण: आर्थिक वर्षाच्या शेवटी प्राप्तिकर परतावा भरताना सर्व बँकांच्या खात्यांचे स्टेटमेंट गोळा करणे, प्रत्येक खात्यावर मिळालेल्या व्याजाचा हिशोब लावणे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि त्रासाचे ठरते.
सल्ला: अनावश्यक खाती त्वरित बंद करा आर्थिक साधेपणा आणि पैशांवर उत्तम नियंत्रण ठेवण्यासाठी मोजकीच खाती वापरणे हाच शहाणपणाचा मार्ग आहे. जर तुमच्याकडे भूतकाळातील नोकऱ्यांमधील जुनी पगार खाती किंवा अनेक वर्षांपासून न वापरलेली अनावश्यक बचत खाती पडून असतील, तर जवळच्या बँक शाखेत जाऊन ती अधिकृतपणे लवकरात लवकर बंद करणे खिशासाठी फायदेशीर ठरेल.
हेही वाचा :
पेट्रोल डिझेल स्वस्त झालं की महाग? वाचा आजचे लेटेस्ट रेट?
