आषाढ अमावस्या हिंदू धर्मातील महत्त्वाच्या तिथींपैकी एक मानली जाते. आषाढ महिन्याचा शेवट आणि श्रावण महिन्याची सुरुवात या तिथीनंतर होते. त्यामुळे या दिवसाला धार्मिक संक्रमणाचा काळ मानले जाते. विशेषतः दीपपूजनाची परंपरा या दिवशी पाळली जाते. घरातील दिवे, समई आणि पणत्या स्वच्छ करून त्यांची पूजा करण्याची प्रथा असून, लहान मुलांना कणकेच्या दिव्यांनी ओवाळण्याचीही पद्धत आहे.
पंचांगानुसार, यंदा आषाढ अमावस्या 12 ऑगस्ट 2026 रोजी आहे. अमावस्या तिथीची सुरुवात 11 ऑगस्ट 2026 रोजी रात्री 1 वाजून 52 मिनिटांनी झाली असून, तिची समाप्ती 12 ऑगस्ट 2026 रोजी रात्री 11 वाजून 6 मिनिटांनी होणार आहे. (Ashadh Amavasya) त्यामुळे दीपपूजनासाठी 12 ऑगस्ट हा दिवस ग्राह्य धरला जातो. पंचांगानुसारही याच दिवशी दीपपूजन केले जाणार आहे. दीप हा प्रकाश, ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक मानला जात असल्याने या पूजेला धार्मिकदृष्ट्या विशेष स्थान आहे.
दीपपूजन करताना सर्वप्रथम घराची, विशेषतः देवघराची स्वच्छता केली जाते. त्यानंतर घरातील समई, पणत्या आणि इतर दिवे स्वच्छ धुऊन घेतले जातात. दिव्यांसाठी पाटावर किंवा स्वच्छ जागी तांदूळ अथवा रांगोळीच्या साहाय्याने आसन तयार करण्याची पद्धत आहे. (Ashadh Amavasya) त्यावर दिवे ठेवून हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण केली जातात. दिव्यांमध्ये शुद्ध तूप किंवा तेल भरून वात लावली जाते आणि त्यानंतर सर्व दिवे प्रज्वलित करून देवी-देवतांचे स्मरण केले जाते.
आषाढ अमावस्येला काही कुटुंबांमध्ये घरातील सर्व दिव्यांची एकत्रित पूजा करण्याची परंपरा आहे. वर्षभर कुटुंबात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदावी, अज्ञानरूपी अंधकार दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश जीवनात यावा, अशी प्रार्थना यावेळी केली जाते. संध्याकाळी घरातील दिवे लावल्यानंतर मुख्य प्रवेशद्वाराजवळही दिवा ठेवण्याची प्रथा अनेक भागांत दिसून येते. मात्र दिव्यांची संख्या आणि ते कुठे ठेवायचे याबाबत स्थानिक प्रथा तसेच कुटुंबपरंपरेनुसार फरक असू शकतो.
या दिवशी लहान मुलांना कणकेच्या दिव्यांनी ओवाळण्याची एक खास लोकपरंपराही आहे. गव्हाच्या कणकेपासून छोटे दिवे तयार करून त्यात तूप किंवा तेल आणि कापसाची वात ठेवली जाते. हा दिवा पेटवल्यानंतर मुलांचे तीन किंवा पाच वेळा औक्षण केले जाते. त्यानंतर त्यांच्या कपाळावर कुंकू किंवा हळद-कुंकू लावले जाते. गोड पदार्थ देऊन ज्येष्ठ मंडळी मुलांना आशीर्वाद देतात. धार्मिक श्रद्धेनुसार, या विधीमुळे मुलांवर देवी-देवतांची कृपादृष्टी राहावी, (Ashadh Amavasya) त्यांना आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख आणि समृद्धी मिळावी, अशी मंगलकामना केली जाते. तसेच वाईट नजर, नकारात्मक ऊर्जा किंवा अशुभ प्रभावापासून मुलांचे संरक्षण व्हावे, अशीही लोकमान्यता आहे.
हेही वाचा :
कोल्हापुरात लिंगायत समाजाचा एल्गार?
