भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राला मोठी चालना देण्यासाठी केंद्र सरकारने पुढील टप्प्यातील तयारी सुरू केली आहे. कच्च्या मालापासून तयार चिपपर्यंत संपूर्ण मूल्यसाखळी भारतात विकसित करण्यावर या उपक्रमाचा भर आहे. (preparations) यामुळे पुरवठा साखळी अधिक सक्षम होण्यासोबतच धोरणात्मक स्वायत्तता आणि उच्च मूल्याधारित रोजगार निर्मितीला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते गुरुवारी, 17 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील यशोभूमी येथे ‘Silicon to Systems: Building the Ecosystem’ या संकल्पनेवर आधारित SEMICON India 2026 चे उद्घाटन करण्यात आले. 17 ते 19 सप्टेंबरदरम्यान होणाऱ्या या परिषदेत जागतिक उद्योग नेते, धोरणकर्ते, गुंतवणूकदार, शैक्षणिक संस्था आणि स्टार्टअप्स सहभागी होत आहेत. (preparations) दरम्यान, सेमिकॉन 1.0 नंतर केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 15 जुलै 2026 रोजी ₹1,27,500 कोटींच्या खर्चासह सेमिकॉन 2.0 ला मंजुरी दिली आहे.
सेमिकॉन 2.0 अंतर्गत संशोधन आणि विकास, चिप डिझाईन, यंत्रसामग्री व साहित्य, अधिक फॅब्सची स्थापना, कौशल्य विकास तसेच ATMP/OSAT उद्योगाचे बळकटीकरण अशा विविध क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले जाणार आहे. पहिल्या टप्प्यात भारतात सेमिकंडक्टर उत्पादन परिसंस्थेची पायाभरणी करण्यात आली, तर आता पुढील टप्प्यात या परिसंस्थेचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न आहे.आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या जवळपास प्रत्येक क्षेत्रात सेमिकंडक्टरचा वापर होतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दूरसंचार, इलेक्ट्रिक वाहने, संरक्षण, प्रगत उत्पादन, इंटरनेट ऑफ थिंग्स, 5G आणि 6G, डेटा सेंटर्स तसेच स्वयंचलित वाहनांमध्ये चिप्सची भूमिका महत्त्वाची आहे. (preparations) त्यामुळे जागतिक स्तरावर या क्षेत्राचे आर्थिक आणि धोरणात्मक महत्त्व वाढले आहे.
2014 ते 2024 दरम्यान जागतिक सेमिकंडक्टर बाजारपेठेने 6.5 टक्के वार्षिक संयोजित वाढ दर नोंदवला. पुढील 5 ते 10 वर्षांत हा दर 8.5 टक्क्यांपर्यंत राहण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. अलीकडील पुरवठा साखळीतील व्यत्यय आणि भू-राजकीय तणावामुळे सेमिकंडक्टर उत्पादनासाठी काही मोजक्या देशांवरील अवलंबित्वाचे धोकेही समोर आले आहेत. त्यामुळे अनेक देश स्वतःची उत्पादन क्षमता वाढवण्यावर भर देत आहेत.भारतामध्येही सेमिकंडक्टरची मागणी वेगाने वाढत आहे. 2030 पर्यंत देशातील सेमिकंडक्टरची मागणी 110 अब्ज डॉलर, तर 2036 पर्यंत 200 अब्ज डॉलरपेक्षा अधिक होण्याचा अंदाज आहे. FY17 ते FY25 दरम्यान भारताने सुमारे 150 अब्ज डॉलर किमतीचे सेमिकंडक्टर आयात केले असून या आयातीत 23 टक्के CAGR वाढ झाली आहे. त्यामुळे देशांतर्गत उत्पादन आणि संपूर्ण परिसंस्था उभारण्याची गरज अधोरेखित होत आहे.
सेमिकंडक्टर म्हणजे अशी सामग्री ज्याची विद्युत वाहकता नियंत्रित करता येते. सिलिकॉन हा त्यासाठी सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या पदार्थांपैकी एक आहे. वाळूमधील सिलिकापासून मिळणाऱ्या अत्यंत शुद्ध सिलिकॉनपासून इंगॉट तयार केले जातात. त्यानंतर त्यांचे पातळ वेफर्समध्ये रूपांतर करून डिपॉझिशन, फोटोलिथोग्राफी, एचिंग आणि आयन इम्प्लांटेशन यांसारख्या अत्यंत अचूक प्रक्रिया केल्या जातात. या प्रक्रियेतून अब्जावधी ट्रान्झिस्टर्स आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक घटक तयार होतात.ट्रान्झिस्टर हा अतिशय सूक्ष्म इलेक्ट्रॉनिक स्विच असून आधुनिक चिपमध्ये लाखो किंवा अब्जावधी ट्रान्झिस्टर्स असू शकतात. यामुळे संगणन, दूरसंचार, मेमरी, सेन्सिंग आणि ऊर्जा व्यवस्थापनासारखी कामे शक्य होतात. स्मार्टफोन, संगणक, वैद्यकीय उपकरणे, वाहने, संरक्षण यंत्रणा, उपग्रह आणि डेटा सेंटर्स यांचे कार्य मोठ्या प्रमाणात सेमिकंडक्टरवर अवलंबून आहे.
चिप तयार झाल्यानंतर तिच्यावर Assembly, Testing, Marking and Packaging म्हणजेच ATMP किंवा OSAT प्रक्रिया केली जाते. या प्रक्रियेमुळे चिपचे संरक्षण होते आणि तिची गुणवत्ता तपासली जाते. त्याचबरोबर सेमिकंडक्टर नोड हा उत्पादन तंत्रज्ञानाच्या पिढीचा निर्देशांक मानला जातो. लहान नोडमध्ये अधिक ट्रान्झिस्टर घनता, चांगली कार्यक्षमता आणि तुलनेने कमी ऊर्जा वापर शक्य होतो. मात्र वाहन, औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार यांसारख्या क्षेत्रांसाठी परिपक्व नोड्सचेही महत्त्व कायम आहे.सध्या तैवान, दक्षिण कोरिया, जपान, चीन आणि अमेरिका हे जागतिक सेमिकंडक्टर परिसंस्थेतील प्रमुख देश मानले जातात. अशा परिस्थितीत भारताने केवळ चिप निर्मितीवर लक्ष केंद्रित न करता कच्चा माल, उपकरणे, डिझाईन, उत्पादन, पॅकेजिंग, चाचणी आणि कौशल्य विकास यांचा समावेश असलेली संपूर्ण मूल्यसाखळी देशात उभारण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. ‘सेमिकॉन 2.0’च्या माध्यमातून भारताला जागतिक स्तरावरील विश्वासार्ह सेमीकंडक्टर केंद्र बनवण्याच्या दिशेने पुढील पाऊल टाकले जात आहे.
हेही वाचा :
संजय राऊत याचं नवं पुस्तक येणार, या वेळी नेमके कोणते गौप्यस्फोट, पुस्तकाचे कव्हर झळकवले?
