भारतीय संस्कृतीमध्ये खगोलशास्त्रीय घटनांना विशेषतः ग्रहणांना आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचे स्थान दिले गेले आहे. सूर्य अथवा चंद्राला लागणारे ग्रहण हे वैज्ञानिक दृष्ट्या सावलीचा खेळ असले तरी पारंपरिक समजुतींनुसार या काळात विशिष्ट काळजी घेणे आवश्यक मानले जाते. या घटनांच्या वेळेस निसर्गात होणाऱ्या बदलांमुळे मानवी जीवनावर आणि आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ नये म्हणून काही जुन्या परंपरांचे पालन केले जाते.
२०२६ मधील ग्रहणांचे वेळापत्रक आणि तिथी वैदिक ज्योतिषशास्त्राच्या नियमांनुसार, सूर्याचे ग्रहण नेहमी अमावस्येच्या तिथीलाच घडून येते, तर चंद्राचे ग्रहण केवळ पौर्णिमेच्या दिवशीच पाहायला मिळते. चालू वर्षाचा विचार केला तर, या वर्षातील सुरुवातीचे सूर्यग्रहण फाल्गुन महिन्याच्या अमावस्येला अनुभवता आले होते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या वर्षातील पहिले चंद्रग्रहण देखील फाल्गुन महिन्याच्या याच अमावस्येच्या दिवशी घडून गेल्याची नोंद शास्त्रात आहे.आता आगामी काळातील खगोलीय घडामोडींचा विचार करता, वर्ष २०२६ मधील दुसरे आणि अंतिम सूर्यग्रहण श्रावण महिन्याच्या अमावस्येला, (solar and lunar) म्हणजेच येत्या १२ ऑगस्ट रोजी लागणार आहे. यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच, म्हणजेच २८ ऑगस्ट रोजी श्रावण पौर्णिमेच्या दिवशी वर्षातील शेवटचे चंद्रग्रहण होणार आहे. विशेष योगायोग म्हणजे याच दिवशी संपूर्ण देशात रक्षाबंधन हा पवित्र सण देखील साजरा केला जाणार असून या विशेष कालखंडाला सामान्य न मानता अत्यंत संवेदनशील मानले गेले आहे.
ग्रहण काळात पाळावयाचे पारंपरिक नियम आणि पथ्ये या विशिष्ट कालखंडात नकारात्मक ऊर्जेचा प्रादुर्भाव वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर वाढत असल्याने अन्नाचे सेवन करणे पूर्णपणे वर्ज्य मानले जाते. यामुळेच ग्रहण लागण्यापूर्वीच स्वयंपाकाची कामे आटोपून घेणे योग्य ठरते आणि तयार केलेल्या अन्नपदार्थांमध्ये तसेच पिण्याच्या पाण्यात तुळशीची पाने टाकून ठेवण्याची प्रथा आहे. या वेळेत घरात झाडू मारणे किंवा फरशी पुसणे यांसारखी स्वच्छता कामे करू नयेत, तर घरात विश्रांती घेणे किंवा झोपणे देखील पूर्णपणे अशुभ मानले जाते; (solar and lunar) याउलट हा काळ भगवंताचे ध्यान, नामस्मरण आणि विविध मंत्रांच्या जपासाठी अत्यंत फलदायी मानला गेला असून घराची स्वच्छता ग्रहण सुटल्यानंतरच करावी.
धार्मिक नियमांनुसार या काळात कोणत्याही प्रकारच्या सुया, कात्री किंवा धारदार साधनांचा वापर करून शिवणकाम, विणकाम अथवा भरतकाम करणे टाळावे, तसेच स्वतःचे केस आणि नखे कापणे देखील अत्यंत निषिद्ध मानले गेले आहे. देवालयांचे दरवाजे या वेळेत भाविकांसाठी बंद ठेवले जात असून मूर्तींना स्पर्श करणे, कोणतीही पूजा विधी करणे किंवा तुळशीची पाने तोडणे या गोष्टींना सक्त मनाई असते. सर्वात महत्त्वाची काळजी गरोदर महिलांनी घेणे आवश्यक असून, (solar and lunar) त्यांच्या आरोग्यावर आणि गर्भातील बाळावर कोणताही प्रतिकूल किंवा वाईट प्रभाव पडू नये म्हणून त्यांनी या काळात घराबाहेर पडणे पूर्णपणे टाळावे असा सल्ला शास्त्रामध्ये दिला जातो.
हेही वाचा :
सह्याद्री एक्स्प्रेस पुन्हा मुंबईपर्यंत धावणार?
