सोन्याचा चमकदार पिवळा रंग हजारो वर्षांपासून लोकांना आकर्षित करत आला आहे. चांदी किंवा इतर धातूंच्या तुलनेत सोन्याचा रंग वेगळा का असतो, (color of gold) असा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो. यामागे केवळ सौंदर्य नसून प्रकाशाचे गुणधर्म, अणुरचना आणि भौतिकशास्त्रातील महत्त्वाचे वैज्ञानिक सिद्धांत कारणीभूत आहेत.
प्रकाशाचे परावर्तन आणि सोन्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण रंग एखाद्या वस्तूचा रंग हा त्या वस्तूवर पडणाऱ्या प्रकाशातील कोणत्या तरंगलांबी ती परावर्तित करते आणि कोणत्या शोषून घेते यावर अवलंबून असतो. सूर्यप्रकाश पांढरा असला तरी त्यामध्ये विविध रंगांच्या तरंगलांबी असतात. जेव्हा हा प्रकाश एखाद्या वस्तूवर पडतो, तेव्हा काही रंग वस्तू शोषून घेते, तर उर्वरित रंग परावर्तित होतात. आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचणाऱ्या या परावर्तित प्रकाशामुळे त्या वस्तूचा रंग आपल्याला दिसतो.चांदी आणि ॲल्युमिनियम यांसारखे बहुतांश धातू दृश्य प्रकाशातील जवळपास सर्वच रंग समान प्रमाणात परावर्तित करतात. (color of gold) त्यामुळे त्यांचा रंग पांढरट किंवा चंदेरी दिसतो. मात्र सोनं याच्या बाबतीत परिस्थिती वेगळी असते. सोनं निळ्या आणि जांभळ्या रंगांच्या तरंगलांबी मोठ्या प्रमाणात शोषून घेते, तर लाल, नारिंगी आणि पिवळ्या रंगांचा प्रकाश परावर्तित करते. या परावर्तित रंगांच्या मिश्रणामुळे सोन्याला त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण पिवळसर आणि आकर्षक रंग प्राप्त होतो.
सोन्याचा अॅटॉमिक नंबर 79 असून प्रत्येक अणूच्या केंद्रकात 79 प्रोटॉन असतात. हे केंद्रक अत्यंत जड असल्यामुळे त्याच्या जवळील इलेक्ट्रॉनवर प्रबळ आकर्षण बल कार्य करते. परिणामी, हे इलेक्ट्रॉन अतिशय वेगाने फिरतात. या उच्च वेगामुळे भौतिकशास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांनी मांडलेल्या रिलेटिव्हिटीच्या सिद्धांताचा परिणाम सोन्याच्या अणूंवर दिसून येतो.रिलेटिव्हिटीच्या प्रभावामुळे सोन्याच्या अणूतील आतील इलेक्ट्रॉन कक्षा किंचित आकुंचन पावतात आणि केंद्रकाच्या अधिक जवळ सरकतात. (color of gold) त्यामुळे इलेक्ट्रॉनना एका ऊर्जा पातळीवरून दुसऱ्या ऊर्जा पातळीवर जाण्यासाठी लागणाऱ्या ऊर्जेत बदल होतो. याच बदलामुळे सोन्याचे अणू निळ्या रंगाच्या प्रकाशाचे अधिक प्रभावीपणे शोषण करतात. परिणामी परावर्तित प्रकाशातून निळ्या रंगाचा भाग कमी होतो आणि उरलेला लाल, नारिंगी व पिवळा प्रकाश आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे सोन्याचा रंग नैसर्गिकरित्या पिवळा आणि तेजस्वी दिसतो.
हेही वाचा :
शेतकऱ्यांनो कर्जमाफी यादीत नाव कसं तपासाल?
