नेपाळमध्ये गेल्या काही वर्षांपासून नैसर्गिक आपत्तींचं प्रमाण वाढताना दिसत आहे. भूकंप, अतिवृष्टी, महापूर, भूस्खलन आणि ग्लेशियर वितळण्यासारख्या घटनांमुळे या हिमालयीन देशाला वारंवार मोठ्या संकटांना सामोरं जावं लागत आहे. नुकत्याच आलेल्या महापुरानेही नेपाळमध्ये मोठ्या प्रमाणावर हानी झाल्याचं समोर आलं असून, या आपत्तीमागे केवळ एकच कारण नसून भौगोलिक परिस्थिती, हवामानातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित परिणाम असल्याचं तज्ज्ञांचं मत आहे.नेपाळची भौगोलिक रचना अत्यंत संवेदनशील आहे. भारत आणि युरेशियन टेक्टोनिक प्लेट्स ज्या भागात एकमेकांवर दबाव निर्माण करतात, (frequently) त्याच हिमालयीन पट्ट्यात नेपाळचा मोठा भाग येतो. या प्लेट्सच्या सततच्या हालचालीमुळे जमिनीखाली ताण निर्माण होतो आणि तो अचानक मोकळा झाल्यावर भूकंपाचे धक्के बसतात. त्यामुळे नेपाळ जगातील भूकंपाच्या दृष्टीने संवेदनशील प्रदेशांपैकी एक मानला जातो.
२५ एप्रिल २०१५ रोजी नेपाळमध्ये झालेल्या ७.८ रिश्टर स्केलच्या भूकंपाने या धोक्याची तीव्रता जगासमोर आणली. या भूकंपात मोठ्या प्रमाणावर जीवित आणि वित्तहानी झाली होती. भूकंपामुळे केवळ इमारती उद्ध्वस्त झाल्या नाहीत, तर पर्वतीय भागातील उतारही अस्थिर झाले. परिणामी त्यानंतरच्या काळात भूस्खलन आणि इतर नैसर्गिक संकटांचा धोका वाढला.नेपाळच्या भौगोलिक रचनेमुळे महापुराचाही धोका मोठा आहे. दक्षिणेकडील सपाट तराई प्रदेशापासून उत्तरेकडील उंच हिमालयापर्यंत अवघ्या काही अंतरात मोठा उंचीचा फरक आढळतो. पर्वतीय भागातील खोल आणि अरुंद दऱ्यांमधून वाहणाऱ्या नद्यांना मुसळधार पावसामुळे अचानक मोठ्या प्रमाणावर पाणी मिळालं की त्याचा वेग प्रचंड वाढतो. (frequently) त्यामुळे नदीकाठच्या गावांना आणि वस्त्यांना काही वेळातच मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.
या संकटात हवामान बदलाचा मुद्दाही महत्त्वाचा ठरत आहे. वाढत्या तापमानामुळे हिमालयातील हिमनद्या वेगाने वितळत असल्याचं विविध अभ्यासांमधून समोर आलं आहे. ग्लेशियर वितळल्यामुळे तयार होणाऱ्या सरोवरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाणी साठतं. अशा सरोवरांची नैसर्गिक भिंत तुटल्यास पाणी, बर्फ, दगड आणि मातीचा प्रचंड प्रवाह खाली येऊ शकतो. या घटनेला ग्लेशियल लेक आऊटबर्स्ट फ्लड अर्थात GLOF म्हटलं जातं.अतिवृष्टी हेदेखील नेपाळमधील महापूर आणि भूस्खलनाचं प्रमुख कारण आहे. हवामानातील बदलामुळे पावसाच्या पद्धतीत अनिश्चितता वाढत असल्याचं दिसून येत आहे. काही ठिकाणी कमी कालावधीत अतिमुसळधार पाऊस पडतो, तर काही भागांमध्ये पावसाअभावी परिस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे पर्वतीय भागातील नद्या आणि उतारांवर अचानक ताण निर्माण होतो.
मात्र, या संकटासाठी केवळ निसर्गालाच जबाबदार धरता येणार नाही. मानवी हस्तक्षेपामुळेही नैसर्गिक आपत्तींचा परिणाम अधिक गंभीर होत असल्याचं दिसत आहे. वाढतं शहरीकरण, जंगलतोड, डोंगर कापून होणारी रस्ते निर्मिती आणि नदीकाठच्या भागात झालेलं अतिक्रमण यामुळे नैसर्गिक आपत्तींचा धोका वाढतो. धोकादायक उतारांवर आणि अरुंद नदीखोऱ्यांमध्ये वस्ती निर्माण झाल्याने पूर किंवा भूस्खलन झाल्यास मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी होण्याची शक्यता असते.विकासाच्या नावाखाली डोंगर उतारांवर मोठ्या प्रमाणात बांधकामं होत असतील, जंगलतोड होत असेल किंवा नैसर्गिक पाण्याचे मार्ग अडवले जात असतील तर(frequently) त्याचा परिणाम आपत्तीच्या वेळी अधिक तीव्रतेने जाणवतो. रस्ते, पूल, वीज व्यवस्था, शाळा आणि रुग्णालयांसारख्या महत्त्वाच्या सुविधा जर अतिसंवेदनशील भागात उभारल्या गेल्या असतील, तर नैसर्गिक संकटाच्या वेळी संपूर्ण यंत्रणाच प्रभावित होऊ शकते.
त्यामुळे नेपाळसमोरील संकट हे केवळ भूकंप किंवा महापुरापुरतं मर्यादित नाही. टेक्टोनिक प्लेट्सची हालचाल, हिमालयातील अस्थिर उतार, ग्लेशियरचं वितळणं, अतिवृष्टी, हवामान बदल आणि अनियोजित मानवी विकास या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम नेपाळला वारंवार नैसर्गिक संकटांच्या उंबरठ्यावर आणत आहे.नेपाळमधील घटना संपूर्ण हिमालयीन पट्ट्यासाठीही एक मोठा इशारा मानला जात आहे. निसर्गाच्या संवेदनशील भागात विकास करताना पर्यावरणाचा समतोल, सुरक्षित बांधकाम, जंगलांचं संरक्षण आणि प्रभावी आपत्तीपूर्व सूचना यंत्रणा यांना प्राधान्य देणं अत्यावश्यक आहे. कारण निसर्गाच्या शक्तीसमोर आधुनिक तंत्रज्ञानही अनेकदा क्षणात हतबल ठरू शकतं.
हेही वाचा :
इचलकरंजीत राजकीय भूकंप प्रकाश आवाडेंची लोकसभा लढण्याची तयारी खासदार माने गटाची धाकधूक वाढली?
महाराष्ट्रात पाऊस कोसळणार की नाही? जाणून घ्या आजचा हवामान अंदाज?
८ ते १० तास बैठे काम करताय ? हार्टला का आहे धोका डॉक्टरांनी सांगितले?
