सनातन धर्म आणि भारतीय संस्कृतीत कालगणनेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. (Sanatan Dharma) भारतीय परंपरेनुसार वेळेचे मोजमाप केवळ दिनदर्शिकेपुरते मर्यादित नसून ते निसर्गाच्या लयीशी जोडलेले आहे. चंद्राच्या गतीवर आधारित असलेली चांद्र कालगणना ही आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाची आधाररचना मानली जाते. वर्षाचे मास आणि मासांच्या तिथींमध्ये विभाजन केले गेले असून प्रत्येक तिथीचे स्वतंत्र आध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्व आहे.
भारतीय कालगणनेत पंचांगाला विशेष स्थान आहे. (Sanatan Dharma) तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण या पाच अंगांपैकी तिथी हे मुख्य अंग मानले जाते. सूर्य आणि चंद्र यांच्या दीर्घांशातील १२ अंशांचा फरक झाला की एक तिथी पूर्ण होते. त्यामुळे तिथी ही केवळ धार्मिक कल्पना नसून खगोलशास्त्रीय गणनेवर आधारित आहे. प्रत्येक महिन्यात शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष असे दोन भाग असतात. शुक्ल पक्षात अमावस्येनंतर चंद्र वाढत जातो आणि पौर्णिमेला पूर्णत्वाला पोहोचतो, तर कृष्ण पक्षात चंद्र क्षीण होत अमावस्येला अदृश्य होतो.
सनातन परंपरेनुसार प्रत्येक तिथीची स्वतःची ऊर्जा (Sanatan Dharma) आणि स्वभाव मानला जातो. एकादशी उपवासासाठी, चतुर्थी गणेशपूजेसाठी, पौर्णिमा दानधर्मासाठी तर अमावस्या पितृतर्पणासाठी महत्त्वाची मानली जाते. विवाह, गृहप्रवेश, नामकरण, मुंडन किंवा व्यवसायाची सुरुवात यांसारखी शुभ कार्ये तिथीनुसारच ठरवली जातात. कारण तिथीचा मानसिक आणि आध्यात्मिक परिणाम होत असल्याची पारंपरिक धारणा आहे. त्यामुळे कोणते कार्य कोणत्या दिवशी करावे यासाठी पंचांगाचा आधार घेतला जातो.
तिथींचे पाच प्रमुख प्रकार सांगितले गेले आहेत. नंद, भद्रा, जया, रिक्ता आणि पूर्णा अशा या वर्गीकरणामध्ये (Sanatan Dharma) प्रत्येक तिथीचा वेगळा स्वभाव स्पष्ट केला आहे. प्रतिपदा, षष्ठी आणि एकादशी या तिथी नंद गटात येतात आणि सर्वसाधारण शुभ कार्यांसाठी अनुकूल मानल्या जातात. द्वितीया, सप्तमी आणि द्वादशी या भद्रा तिथी मानल्या जातात, ज्यामध्ये पूजा, जप, दान यांसारखी धार्मिक कार्ये शुभ समजली जातात. अष्टमी आणि त्रयोदशी या जया तिथी असून धाडसी किंवा विशेष उपक्रमांसाठी योग्य मानल्या जातात. चतुर्थी, नवमी आणि चतुर्दशी या रिक्ता तिथी अशुभ मानल्या जातात. या दिवशी सुरू केलेल्या कार्यांचे फल स्थिर राहत नाही, अशी धारणा आहे. पंचमी, दशमी, पौर्णिमा आणि अमावस्या या पूर्ण तिथी समजल्या जातात. यापैकी अमावस्या संयम आणि साधनेसाठी योग्य मानली जाते, तर इतर पूर्ण तिथींवर शुभ कार्ये केली जातात.
भारतीय संस्कृतीतील सण आणि (Sanatan Dharma) उत्सव हेही तिथीनुसारच साजरे केले जातात. त्यामुळे कालगणना ही केवळ वेळ मोजण्याची पद्धत नसून ती धार्मिक आचार, सांस्कृतिक परंपरा आणि वैयक्तिक जीवनशैली यांना दिशा देणारी प्रणाली आहे. तिथी आपल्याला निसर्गाच्या चक्राशी समरस होऊन जगण्याची प्रेरणा देते आणि वेळेकडे आध्यात्मिक दृष्टीकोनातून पाहण्याची शिकवण देते. म्हणूनच पंचांगातील तिथी हे भारतीय जीवनपद्धतीचे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि आधारभूत अंग मानले जाते.
हेही वाचा :
अल्पवयीन मुलांना सोशल मीडियावर बंदी? केंद्र सरकार घेणार मोठा निर्णय?
टीम इंडियाचा पहिला पराभव, ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध मोठी संधी गमावली, काय झालं?
एपस्टीन फाइल्स प्रकरणात सर्वात मोठी अटक! या दिग्गजावर कारवाई होताच जगात खळबळ